Denizden Kara Yapmak

Yıl 2018. Çekya'nın batısında, ormanların ve su kaynaklarının iç içe geçtiği Brdy Tepeleri bölgesindeyiz. Buradaki su akışını düzenlemek, olası taşkınları önlemek ve ekolojik dengeyi korumak amacıyla bir baraj projesi gündeme geliyor. Devletin ilgili kurumları toplanıyor. Hidroloji uzmanları, inşaat mühendisleri, çevre planlamacıları aylarca çalışıyor. Suyun debisi hesaplanıyor, arazinin topoğrafya haritaları çıkarılıyor, taşların ve bariyerlerin hangi açıyla yerleştirileceği milimetrik olarak belirleniyor.

Sonra klasik bürokrasi devreye giriyor. İmzalar, onay zincirleri, bütçe revizyonları, çevre etki değerlendirme toplantıları derken projeye bir türlü başlanamıyor. Aradan yedi uzun yıl geçiyor. Dosyalar masalarda beklerken bölgedeki su sorunu sessizce büyümeye devam ediyor. Takvimler 2025'i gösterdiğinde proje hala kağıt üzerinde bir hayalden ibaret kalıyor.

Derken bir sabah orman muhafaza memurları rutin devriyeleri sırasında arazide çok garip bir manzarayla karşılaşıyorlar. Nehrin o bölgesinde su seviyesi aniden ve kontrollü bir şekilde yükselmiş. Suyun akış yönü, tam da yedi yıl önce mühendislerin planladığı şekilde usulca kontrol altına alınmış.

Memurlar o stratejik noktaya gittiklerinde gözlerine inanamıyorlar. Orada tam da planlanan o hesaplanmış yerde tıkır tıkır çalışan bir baraj duruyor.

Peki bu barajı kim yaptı diyeceksiniz. Gizli bir inşaat firması gece yarısı gelip devlete bedavaya iş mi yaptı? Hayır. Bir kunduz ailesi bölgeye taşınmış ve barajı inşa edivermiş.

Düşünün bir saniye. Yapılan onca hesaplamalar, çizimler filan olmadan. Bütçe onayları almadan veya ihaleye girmeden halletmişler. Bu canlılar sadece içgüdülerini kullanarak, etraftan topladıkları ahşap, çamur ve taşlarla o noktayı tek bir gecede bulmuşlar. Üstelik bir kuruş bile harcamadan çok da başarılı bir hidrolojik yapı yaratmışlar.

İlk bakışta bu, karşınıza çıksa gülümseyip geçeceğiniz sevimli bir haber gibi duruyor. Ama biraz derinlemesine düşündüğünüzde öyle değil. Ben bunu okuyunca çok ilginç bir soru aklıma geldi.

Eğer o koordinatlara suyu aynı şekilde tutacak o barajı mühendisler inşa etseydi ona yaklaşımımız belliydi. Bazıları ona insan yapımı bir mühendislik harikası diyecekti. Bazıları da doğaya yapılmış bir müdahale olarak görecekti.

Fakat aynı işi bir hayvan kendi yaşam alanını korumak için yaptığında işin rengi değişiyor. O baraja bakıp bu sefer "doğanın mucizesi" diyoruz. Kunduzun ürettiği yapıyı tamamen doğal kabul ediyoruz.

İşte asıl mesele bu. Aklıma gelen soru: Doğa nerede bitiyor, insan nerede başlıyor? Biz insanlar da bu gezegenin bir parçası değil miyiz? Mesela bir gökdelen diktiğimizde buna hemen yapay diyoruz. Ama bir termit karıncası metrelerce yükseklikte, tıkır tıkır işleyen bir havalandırma sistemine sahip yuva inşa ettiğinde buna doğal diyoruz. Veya Orta ve Güney Amerika'daki yaprak kesen karıncaları düşünün. Yaprakları toplayıp yeraltındaki odalara taşıyorlar ve orada kelimenin tam anlamıyla kendi mantar çiftliklerini işletiyorlar. Bildiğiniz tarım yapıyorlar. Ya da o denizlerin altındaki mercan resiflerini gözünüzün önüne getirin. Aslında onlar binlerce yıl boyunca mercan poliplerinin üst üste inşa ettiği kocaman kalkerli şehirlerden başka bir şey değil. Kunduz hayatta kalmak için çevresini şekillendiriyor, karıncalar tarım yapıyor, mercanlar okyanus tabanında inşaat yapıyor. İnsan da hayatta kalmak için kendi ihtiyaçlarına göre tam olarak bunun aynısını yapıyor... mu acaba?

Aslında bu sınır problemi yeni karşılaştığımız bir durum değil. İnsanlık bu soruyla yüzyıllardır yüzleşiyor, sadece problemin boyutu ve şekli değişiyor.

Geçmişe gidip bu sınırın en keskin şekilde test edildiği yere, 400 yıl öncesinin Hollanda'sına bir bakalım. Avrupa haritasını gözünüzün önüne getirin. Kıtanın en büyük nehirlerinin döküldüğü, Kuzey Denizi ile buluştuğu o kuzeybatı kıyılarını bulun. Buldunuz mu? Hah işte orası, o coğrafya büyük bir sünger gibidir arkadaşlar. Bataklıklar ve deniz seviyesinin altında kalmış geniş düzlüklerden oluşur.

Orada su sadece o güzel manzaranın bir parçası veya bir ulaşım yolu değildi. Su her an tetikte bekleyen bir tehditti. Her büyük fırtınada, her yüksek gelgitte o deniz karadan bir parça daha koparmak için içeri saldırıyordu.

O dönemin Hollandalıları doğa ile insan iradesi arasındaki o belirsiz ve tehlikeli sınırda duruyorlardı. Önlerinde net bir yol ayrımı vardı. Ya denizin kurallarına boyun eğip o coğrafyayı suyun insafına bırakacaklardı, ya da oyunun kurallarını baştan yazacaklardı.

Peki suyu durdurmanın bile imkansız göründüğü bir coğrafyada denizden nasıl toprak elde edersiniz? Hollandalıların bunun için bulduğu çözüm o kadar zekiceydi ki, yüzyıllar boyunca tıkır tıkır işleyecekti, ta ki 400 yıl sonra o büyük darbeyi yiyene kadar.

Soru neydi? Suyu durdurmanın bile imkansız göründüğü bir coğrafyada denizden nasıl toprak elde edersiniz? Cevap insan aklının doğanın gücüyle kurduğu o ittifakta gizli. Hollandalılar Kuzey Denizi üzerinden esen sert rüzgarlara baktılar. Rüzgarı durdurmaları veya yönünü değiştirmeleri imkansızdı ama onu yakalayabilirlerdi.

Bunun için antik çağlardan kalma çok güzel, çok zarif bir mühendislik harikasına başvurdular. Arşimet vidası. Bu sistemin mantığı çok basittir. İçi boş bir silindirin içine yerleştirilmiş bir sarmaldan ibarettir. Silindirin alt ucunu suyun içine batırırsınız. Sarmalı kendi etrafında çevirmeye başladığınızda su sarmalın basamaklarına tutunarak yavaş yavaş yukarı doğru taşınır. Suyu alt seviyeden alıp üst seviyeye aktarmanın en zekice yollarından biridir.

Hollandalı mühendisler rüzgar enerjisi ile aklın ürettiği bu vidayı aynı mekanizmada buluşturmaya karar verdiler. Doğa ve akıl kelimelerini altını bir çizelim.

Bugün kartpostalları süsleyen o yel değirmenleri aslında un öğütmek için değil, birer su pompası olarak tasarlandı. Önce denizin veya bataklığın etrafına setler çektiler. O bölgeyi suyu hapsedecek havzalar şeklinde izole ettiler. Ardından bu setlerin üzerine yel değirmenlerinden oluşan bir ağ kurdular.

Rüzgar o ahşap kanatları çevirdikçe mekanizma aşağıdaki Arşimet vidasını döndürdü. Vida döndükçe setin içindeki suyu kova kova yukarı taşıdı ve dışarıdaki kanallara boşalttı. Bu işlemi gece gündüz sürdürdüler. Suyu adım adım tahliye ettiler ve en sonunda denizin dibindeki o araziler nihayet güneş yüzü gördü. Denizin ortasından yepyeni kara parçaları üretmiş oldular.

Nesiller boyunca bu sistem işledi. Hollandalılar normal şartlarda haritada bile olmaması gereken arazilerin üzerine şehirler kurdular, oralarda tarım yaptılar. Doğaya karşı verdikleri bu savaşı kesin olarak kazandılar diye düşündüler, kazandıklarına inandılar.

Ancak doğa kontrolün kimde olduğunu hatırlatmak konusunda çok nettir arkadaşlar. Tarihler 31 Ocak 1953'ü gösterdiğinde Kuzey Denizi'nde çok büyük bir fırtına koptu. Bu fırtına bahar gelgitiyle birleştiğinde su sadece yükselmekle kalmadı, adeta karaya saldırdı.

Yüzyıllardır güvendikleri o toprak setler dalgaların basıncı karşısında bir kağıt gibi yırtıldı. Zeeland eyaleti saatler içinde sulara gömüldü. İnsanlar gece yarısı evlerinin ikinci katından içeri dolan o tuzlu suyla uyandılar.

Yirminci yüzyılın en büyük afetlerinden biri yaşanıyordu. 1.800'den fazla insan hayatını kaybetti. Yüz binlerce çiftlik hayvanı boğuldu. Uğruna yüzyıllarca mücadele ettikleri o topraklar tek bir gecede sular altında kaldı.

Böyle bir yıkımın ardından insanın vereceği ilk tepki ne olabilir? Öfke olabilir. Doğaya karşı daha yüksek, daha kalın beton duvarlar örmek, savaşı sertleştirmek istersiniz. Fakat onlar bunu yapmadılar. Savaşmanın, doğaya karşı kalın duvarlar örmenin yanlış bir strateji olduğunu anladılar. Doğayı hapsetmek yerine onunla daha zekice bir iletişim kurmaları gerekiyordu.

Tüm kıyı şeridini yeniden tasarlayan Delta Works projesini başlattılar. Ama bu proje öncekilerden farklıydı. Denizi tamamen dışarıda tutmak için körü körüne örülen sağır duvarlar yerine, çok büyük kapılar tasarladılar. "Fırtına kabarması bariyerleri" adını verdikleri bu sistemler normal zamanlarda hep açık duruyor. Deniz suyunun içeri girmesine, gelgitlerin yaşanmasına izin veriyor. Ekosistem kendi doğal ritminde nefes almaya devam ediyor. Sadece ufukta tehlikeli bir fırtına belirdiğinde bu çelik kapılar yavaşça kapanarak karayı koruyor. Mesele doğayı durdurmak değil, doğaya bir söz hakkı vermek ve sadece gerektiğinde ona bir sınır çizebilmek anlayacağınız.

O büyük yıkımdan sonra suyu tamamen hapsetmenin imkansız olduğunu anladılar. Ama bu geri adım atmak demek değildi, aksine bambaşka bir şeyin başlangıcıydı. Peki yıkılan o setlerin yerine nasıl bir coğrafya inşa ettiler de bugün haritaya baktığımızda gözlerimize inanamıyoruz?

O afetin ardından çok derin dersler çıkarıldı. Suyu yönetme konusundaki bu yeni vizyonlarıyla haritaya yepyeni bir arazi eklediler. On ikinci eyaletlerini: Flevoland.

Bu sıradan bir sınır değişikliği değildi. Bunun temelleri aslında çok daha eskiye dayanıyor. 1932'de inşa ettikleri o ünlü Afsluitdijk setiyle, büyük Zuiderzee körfezinin denizle bağını tamamen koparıp onu bir iç göle çevirmişlerdi. Ardından tam üç nesil boyunca, onlarca yıl süren bir drenaj çalışmasıyla o gölün dibindeki toprağı adım adım kuruttular ve 1986'da bu alanı yepyeni bir eyalet olarak ilan ettiler. Bugün Flevoland'ın üzerinde yaşayan insanların dedeleri, o toprağın yerinde sadece engin bir deniz görmüştü.

Bugün oraya giderseniz bambaşka bir manzarayla karşılaşırsınız. Ufka kadar uzanan canlı renkleriyle lale tarlalarını görürsünüz. Sulak alanlarda yuva yapan binlerce göçmen kuşu, yaban ördeklerini izlersiniz. İşleyen, nefes alan, kendi kendini besleyen bir ekosistem vardır orada.

Aslında denizden toprak kazanma fikri Flevoland ile başlamamıştı. Bizi tekrar o 1600'lere götüren çok daha eski ve ikonik bir örnek var elimizde. Beemster polderi. 1612 yılında, yel değirmenlerinin gücü kullanılarak koca bir gölün kurutulmasıyla denizden kazanılan ilk büyük topraktır Beemster. Bugün UNESCO Dünya Mirası listesinde yer alan, o meşhur Beemster peynirlerinin üretildiği sütleri veren ineklerin otladığı yemyeşil çayırları olan eşsiz bir bölge.

İster 1612'de kurutulan Beemster olsun, ister 1986'da kurulan Flevoland olsun, biz tarihi gerçekleri biliyoruz. O canlıların üzerinde yürüdüğü toprağın sınırlarını insan elleri çizdi. O toprağın altındaki suyu makineler boşalttı. Çayırların tohumlarını insan aklı serpti. Bugün hayranlıkla izlediğimiz o yaşam döngüsü insan müdahalesiyle var oldu.

İşte hikayenin başındaki o kunduz sorununa geri döndük şimdi. İnsan eliyle denizden çıkarılmış ve kendi ekosistemini yaratmış bu araziler doğal mıdır, yoksa yapay mıdır?

Hele ki Flevoland'ın içinde yer alan Oostvaardersplassen doğa koruma alanına bakarsanız işler iyice ilginçleşir. Hollandalılar denizi kurutup dümdüz bir arazi elde ettikten sonra burayı planlı bir yabanileştirme, yani re-wilding deneyi olarak ayırdılar. İnsanlar toprağı kazandı ama sonra bölgeye Heck sığırları, vahşi atlar ve kızıl geyikleri bıraktılar. Ardından da geri çekildiler. Ekosistem tamamen kendi kendine işlemeye başladı. Hayvanlar otladı, kuşlar tohum taşıdı ve ortaya harika bir vahşi doğa çıktı. İnsanın inşa ettiği ama doğanın kendi kurallarıyla yönettiği bu sisteme "hibrit doğa"nın en somut canlı laboratuvarı diyebiliriz.

Bu ikilem ekologların, filozofların ve bilim insanlarının kafasını kurcalayan çok önemli bir tartışmanın merkezinde yer alıyor arkadaşlar.

Bu yeni bakış açısına göre artık sormamız gereken soru bunu kimin yaptığı değil. Ondan çok daha kritik başka bir soru var, bu sistem işliyor mu? Kurulan yapı yaşamı destekliyor mu, ekolojik bir denge yaratabiliyor mu, çevreyle uyum içinde bir döngü sürdürebiliyor mu?

Meseleye buradan baktığınızda Brdy Tepeleri'ndeki kunduzun çamurdan kurduğu baraj ile Hollandalıların çelik fırtına setleri arasındaki fark daralmaya başlar. İkisi de yaşadıkları çevreyi kendileri için daha güvenli hale getirmek adına suya müdahale eder çünkü. Kunduz bu müdahaleyi içgüdüyle yapar. Biz insanlar ise aynı müdahaleyi mühendislik hesaplarıyla yaparız. Doğa ile teknoloji arasına çekmeye çalıştığımız o sınır giderek silikleşiyor. Teknoloji doğanın ritmine ayak uydurduğunda o resmin ayrılmaz bir parçasına dönüşüyor.

Aslında bu gerçeği yüzyıllar önce çok net bir şekilde dile getiren biri vardı. 1620 yılında İngiliz filozof Francis Bacon, Novum Organum adlı eserini yayınladı. İşin ilginç yanı, Bacon "Doğaya itaat etmeden doğayı yönetemezsiniz" cümlesini yazarken, tam da o yıllarda, 1612'de Hollandalılar Beemster polderinde suyu tahliye edip o ilk büyük toprağı kurutuyorlardı. Aynı on yıllık dilim içinde bir yanda bir düşünür doğayla nasıl bir ilişki kurmamız gerektiğini kelimelere döküyor, diğer yanda mühendisler bu felsefeyi yel değirmenleriyle fiilen pratiğe döküyordu. Rönesans'ın ruhuna uygun inanılmaz bir senkronizasyon görüyoruz o dönemde.

Düşünün bir an. Gidip kavurucu sıcaklıktaki bir çölün tam ortasına tamamen ahşaptan bir ev inşa ederseniz ve bir gün yangın çıktığında buna şaşırırsanız doğayı hiç dinlememişsiniz demektir. İçinde bulunduğunuz çevrenin kurallarını reddedip kendi kurallarınızı dayatmaya çalışmışsınızdır çünkü orada.

Hollandalıların o acı tecrübelerle 400 yılda öğrendiği pratik de budur, kunduzların nehir kenarında doğuştan bildiği şey de budur. Doğayı dinlemek. Bilim, doğaya hükmetmek için kullandığımız bir silah değildir. Gerçek bilim, doğanın kurallarını anlama ve o kurallara itaat etmenin disiplinidir.

Bugün doğayla inatlaşmanın bedellerini çok ağır ödediğimiz bir yüzyıldayız. İklim krizleri, tükenen kaynaklar, bozulan dengeler. İçinden geçtiğimiz bu varoluşsal mücadele bir savaş değil. Savaşların galipleri ve mağlupları olur. Eğer biz bu savaşta doğayı yendiğimizi sanırsak bizzat kendi sonumuzu hazırlamış oluruz. Gerçek mücadele, doğru iletişimi kurabilmektir.

Kunduzlar bu iletişimi nasıl kuracaklarını içgüdüleriyle biliyorlar. Arşimet, evreka evreka diye bağırıp çırılçıplak hamamdan koşarken bunu anlamıştı. Hollandalılar yüzyıllardır bunu pratik ederek yaşam alanları inşa ediyor.

Şimdi sıra bizde. Üstelik bu sefer sorun sadece Hollanda'nın kıyılarıyla sınırlı değil. Endonezya'nın başkenti Jakarta her yıl santim santim sulara gömülüyor. Venedik, yükselen denize karşı MOSE adını verdikleri dev bariyer sistemlerini kurarak hayatta kalmaya çalışıyor. Kendi ülkemizde, İstanbul gibi bir metropol zaman zaman kuraklığın eşiğine gelip su krizlerini kıl payı atlatıyor. Karşımızdaki sorun tam olarak çağımızın ve gezegenimizin ortak sorunu.

Doğayı fethedilecek bir düşman olarak görmekten vazgeçmeliyiz. Onu, kurallarına saygı duyulması gereken güçlü bir ortak olarak kabul etmeliyiz. Bunu başardığımızda yapabileceklerimizin sınırı yok. Doğaya kulak verdiğimizde gerektiğinde denizin karanlık sularından bile kendimize yepyeni karalar üretebiliriz.