Neden Şiir Okuyoruz?

Bugün çok garip bir şeyler yaşıyorum arkadaşlar. Stüdyoya gelmek için evden çıktım ama sanki bir simülasyonun içine girdim. Herkes anlaşmış, bana şaka yapmaya karar vermiş gibi. Bakın, önce kahve almaya girdim.

Barista: Hoş geldiniz. Ne alırdınız?

Barış: Merhaba. Bir tane büyük boy filtre kahve alacağım.

Barista: Tabii, isminiz neydi?

Barış: Barış.

Barista: Hemen iletiyorum, sanmayın ki sizi geçiştiriyorum, kahvenizi Yemen’den getirtiyorum.

İşte, kahveyi koyan arkadaş anında böyle bir kafiye uydurdu. “Noluyor ya?” dedim. Oradan kahvemi alıp parkın yanından geçerken, bir tane çocuk geldi yanıma. Bir sakız verdi. İçinde fal olanlar var ya, onlardan.

Çocuk: Bilmece bildirmece, seni düşünür gündüz gece, bil bakalım kimdir bu, isminde var iki hece!

Yine bir kafiye! İnsanın bazı günler fallara inanası geliyor gerçekten. Daha fazla kafiyeyle karşılacak mıyım derken az ileride, bir adam sevgilisine evlilik teklifi etmek için yere çöktü ve şöyle dedi:

Adam:

Sen güneşin benim için doğduğu zamansın,

Ay’ın denize vurduğu anım.

Gözlerin deniz, ellerin bahar.

Kalbimde atan, bir tek senin adın var!

Ne kadar tatlı diye düşündüm. Düşündüm de, neden bugün bu kısacık yolculuğumda karşıma hep kafiyeli cümleler çıkıyor? Sonra ofise geldim, hah dedim burada kimse kafiyeli konuşmaz. İçeri girdim ki… Bizimkiler şiir dinletisi yapmaya karar vermiş.

Atilla İlhan’lar mı dersin, Birhan Keskin mi dersin. Herkes çıkıp bir şeyler okuyor.

Barış: Allah allah, bizim böyle bir geleneğimiz vardı da, ben mi bilmiyorum ya?

Ofis Çalışanı: Yoktu aslında, bugün öyle bir içimizden geldi.

Barış: Neden geldi peki?

Ofis Çalışanı: Neden gelmesin ki?

E napayım, ben de ofisin köşesine oturdum, insanların şiirlerini dinledim. Etkilendim de bazılarından. Dinlerken de düşündüm, sahi biz neden şiir okuyoruz?

Tekrar hoş geldiniz arkadaşlar. Geçirdiğim bu ilginç günden sonra biraz şiirden bahsetmek istiyorum bugün. Sizin de gördüğünüz gibi, insan kısacık bir yolculuğunda bile onlarca şiirle karşılaşabiliyor. Aslında hepimizin hayatına dokunan fakat günümüzde çok da ele alınmayan bir konu, öyle değil mi?

İçinde bulunduğumuz ve çoğu şeyi değiştiren hız çağı; şiirin yerini şarkı sözlerine, film repliklerine, hatta sosyal medya paylaşımlarına bıraktı. Eskiden bir duyguyu anlatmak için insanlar birbirlerine mektuplar gönderir, şiirler yazardı. Şimdiyse bir emoji ya da tweet yeterli görülüyor. Nitekim National Literacy Trust’ın 2024’te çocuklar ve gençlerde yaptığı bir araştırmaya göre, şiirle herhangi bir şekilde etkileşim içinde olmayanların oranı %51.2 olarak çıkmış arkadaşlar; yani yarıdan fazlası şiirle hiçbir şekilde temas etmiyor. Bunlardan %41,2’si ise sıkıcı olduğunu düşünüyor.

Örneğin gençlerin edebiyatı artık farklı mecralardan deneyimlediğine dair ilginç bir çalışma var. Bunu Rupi Kaur’un sosyal medyada paylaştığı şiirleri kitap haline getirerek elde ettiği başarı üzerinden incelemişler. TikTok ve Instagram’da paylaşılan kısa dizeler “insta-poetry” denilen bir tür oluşturmuş durumda. Öyle ki bu içerikler, büyük kitlelere ulaştıkça kitaplaştırılıp edebiyat piyasasında ticari ürünler haline gelmiş. Araştırma da; kısa dizelerin yalın bir dille anlatılmasının ve minimalist görsellerin kullanılmasının özellikle genç kuşaklara hitap ettiğini söylüyor. Bu da aslında bize şiirin kaybolmadığını, sadece farklı formlarda yaşadığını gösteriyor olabilir… Ama bir gerçek var: Hepimiz bir yerden şiire temas ediyoruz. Ve biz fark etmesek de her gün, dilimizin ucunda bir şiirle yaşıyoruz. Peki neden?

İlk olarak, şiirin eskiden nasıl ele alındığına bakmak üzere geçmişten bahsedelim. Sonuçta insanlık, her şeye önce sözle başladı. Yazının icadı çok daha geç. Ama insanlar, yazıdan önce de duygularını ve hikâyelerini dizeler aracılığıyla ifade ettiler. İlk şiirler aslında büyüydü, dua gibiydi.

Gökyüzüne bakıp yıldızlardan korkan, yağmur için yalvaran insanlar seslerini uyumlu hale getirerek dillendirdiler bunları... Bilim insanları da bu konuda ilginç bulgulara işaret ediyor.

Antropologlar; şiirin tarih öncesi topluluklarda ritüellerin ve ayinlerin merkezinde yer aldığını söylüyor. Ritimli sözler, dualar, doğa olaylarını yatıştırmak için yapılan ilahiler… Bunların hepsi şiirin en eski biçimleri olarak kabul ediliyor. Ritim, insan beyninde güven duygusu uyandırmak ve hafızayı güçlendirmekte oldukça etkili. Bu güven, toplulukları bir arada tutan görünmez bir bağ haline geliyor. Belki de bu yüzden şiir, insanoğlunun en eski ortak dili olarak kalmayı başarmış. Mesela sözlü kültür üzerine çalışan araştırmacılar Walter J. Ong ve Eric Havelock, şiiri bir “hafıza teknolojisi” olarak tanımlıyor. Çünkü, yazının olmadığı çağlarda bilgilerin, destanların ve yasaların kuşaktan kuşağa aktarılmasını sağlayan şey, işte bu ritim ve uyaktı. Homeros’un İlyada ve Odysseia destanları yüzyıllar boyunca sözlü olarak aktarılabildi; çünkü ritmik dizeler, hafızada tutmayı kolaylaştırıyordu. Nörobilim araştırmaları da zaten gösteriyor ki; şiir dinlediğimizde beynimizin hem dil merkezleri hem de duygusal merkezleri, aynı anda aktive oluyor.

Bugün biz bir şiir okurken belki farkında değiliz, ama aslında atalarımızın binlerce yıl önce yaptığı aynı ritüeli sürdürüyoruz. Sesin, ritmin ve anlamın birleştiği o kadim ortak deneyime katılıyoruz.

Bizim kültürümüzde de aynı durum var: Dede Korkut hikâyeleri, maniler, türküler… Hepsi şiirsel yapısı sayesinde kuşaktan kuşağa aktarılabildi. Türklerin eski dönemlerinde, kopuz eşliğinde söylenen destanlar vardı mesela. O destanlar, hem tarihi anlatır hem de duyguyu aktarırdı. Demek ki dediğimiz gibi şiir, başından beri sadece sanat değil; aynı zamanda bir hafıza aracı ve topluluk olmanın yolu. Osmanlı dönemindeki kahvehaneleri düşünün örneğin.

İnsanlar oraya sadece kahve içmeye gitmezdi. Orası aynı zamanda şiirin dolaştığı, sözün değerli olduğu yerlerdi. Meddahlar hikayeler anlatır, aşıklar saz çalar ve dörtlüklerle birbirlerine meydan okurdu. Tarihçi Suraiya Faroqhi’nin Osmanlı kültür hayatına dair çalışmaları da kahvehanelerin yalnızca sosyalleşme alanları olmadığını, aynı zamanda edebi ve sözlü kültürün aktarıldığı canlı mekanlar olduğunu gösteriyor. Bu kahvehanelerde meddahlar gündelik olayları mizahi bir dille şiirleştiriyor, halk şairleri doğaçlama atışmalar yapıyor, hatta şiir yarışmaları düzenleniyordu.

Yani şiir, toplumun eğlence biçimiydi. Ama sadece eğlenceyi ve neşeyi ifade etmek için okunmuyordu elbette... Köyden kente giden gencin hasreti, sevdiğine kavuşamayan âşığın sitemi, gurbetin acısı… İnsanlar dertlerini konuşarak anlatabilirdi belki, ama dile kolay gelmeyen şeyler sazın teliyle ve dörtlüklerle açığa çıkıyordu. Bir düğünde söylenen mani, bir bayramda seslendirilen türkü ya da cenazede yakılan ağıt; hepsi insanın içindeki yükü hafifletmek içindi.

Tüm dönemlerde ortak olarak şiir, insanın duygularını paylaşma ve hafifletme ihtiyacından doğuyordu. Aynı durum, Divan edebiyatında da vardı. Onların sorunları köyden kente göç değildi tabii. Halk ozanı, köy meydanında insanların kalbine dokunurken divan şairi, saraylarda varoluşu anlamlandırmaya çalışıyordu. Sevgilinin yanağını güle, boyunu serviye, gözünü yıldızlara benzeterek aşkı dile getirmeyi tercih ediyordu onlar... Ama burada mesele sadece bireysel, dünyevi bir aşk değildi. Şiire ihtiyaç vardı çünkü sevgi, özlem, yas ve hayatın geçiciliği gibi kavramlar gündelik dilin taşıyamayacağı kadar büyüktü.

Sonra Cumhuriyet dönemi geldi ve şiir başka bir ihtiyaca cevap verdi: gündelik yaşam, şiirin konusu oldu. Bu, halk edebiyatına göre farklıydı çünkü halk edebiyatı daha ziyade duyguları ve toplumsal olayları geleneksel kalıplarla aktarıyordu. Cumhuriyet dönemi şairleri ise şehir hayatını, bireyin yalnızlığını ve sıradan insanın sorunlarını doğrudan, yalın bir dille anlatmaya başladılar. Orhan Veli ve arkadaşları şiiri sokağa indirdi. Balıkçıda satılan sardalya da şiirdi artık, ekmek kuyruğundaki insan da… Şiir, gündeliğin içine karışmıştı yani. Mesela bir şiiri vardır Orhan Veli’nin:

“Hiçbir şeyden çekmedi dünyada nasırdan çektiği kadar; hatta çirkin yaratıldığından bile o kadar müteessir değildi” der.

Bu aslında Süleyman Efendi’nin, yani sıradan bir memurun hayatını ölümsüzleştirmekti. Ne kadar kıymetli, değil mi? Kıymetli, çünkü artık şiir yüksek duyguların değil; akıp giden gündelik hayatın da dili olmuştu.

Şu ana kadar konuştuklarımızdan da anlıyoruz ki, şiirin en önemli görevlerinden biri kültürel bellek olması. Şiir bize kim olduğumuzu, nereden geldiğimizi hatırlatıyor. Dede Korkut hikayelerinden Yunus Emre’nin ilahilerine, Nazım Hikmet’in dizelerinden Karacaoğlan’ın türkülerine kadar uzanan bir miras... Mesela sevgili Nazım Hikmet’in, Memleketimden İnsan Manzaraları adlı bir şiiri vardır:

“Haydarpaşa garında, 1941 baharında, saat on beş.”

diye başlar ve bize Galip Usta diye birinin düşündüklerini anlatır. Sonra şöyle ekler:

"İşsiz kalırsam" diye düşündü 22 yaşında. "İşsiz kalırsam" diye düşündü 23 yaşında. "İşsiz kalırsam" diye düşündü 24 yaşında. Ve zaman zaman işsiz kalarak "İşsiz kalırsam" diye düşündü 50 yaşına kadar.

Ne kadar benzer hisler, değil mi? 1941’de yaşanan korkuların karşılığının günümüzde de olması… Bu durum, aslında Galip Usta’yla aramızda gizli bir bağ oluşturuyor.

Sosyolog Maurice Halbwachs’ın “kolektif bellek” kavramına ufak bir giriş yapabiliriz burada. Ona göre bir toplumun hafızası bireysel hatırlamalardan değil, ortak semboller ve anlatılardan beslenir. Şiir de bu ortak hafızanın en güçlü araçlarından biri. Çünkü bir toplumun tarihini sadece olaylar değil, o olayların insanlar üzerinde bıraktığı duygusal izler de oluşturur. Bir dizede, geçmişte yaşamış insanların sesini duyar; onların sevinçlerini, acılarını, umutlarını hissederiz. Bize tarih kitaplarının veremediği hisleri yaşatır aslında şiir okumak… Sadece bireysel bir deneyim değil, kolektif bir yolculuktur.

Bu aynı zamanda şiiri evrensel yapar çünkü aşk, özlem, umut gibi duygular hiç değişmez. Üstelik arkeolojik bulgular da bunu destekliyor. Sümerler’in 4000 yıl öncesine ait tabletlerinde, aşk tanrıçası İnanna için yazılmış şiirler bulunuyor. Bu şiirler aynı zamanda dünyanın en eski aşk şiirleri sayılıyor. Yani bugün birine aşık olduğumuzda hissettiğimiz şey, aslında bin yıl önce aşık olan birinin hissettiğiyle aynı arkadaşlar... Bir şiir okuduğumuzda, sadece kendimizle değil, insanlığın tüm tarihiyle temas ediyoruz. Bu da şiirin en büyülü taraflarından biri: zamanı aşması. Geçmişle, şimdiyle ve gelecekle aynı anda bağ kurabiliyoruz. Evrensellik de tam olarak buradan geliyor. Nerede doğmuş olursak olalım, hangi dili konuşursak konuşalım; aynı duygularla şiire yöneliyoruz.

Artık günümüzde belki kasideler yazılmıyor, ya da meydanlarda âşık atışmaları yok; ama şiir hala bizimle. Bir şarkıda ya da sosyal medyada paylaşılan iki satırlık bir cümlede aynı etkiyi bulabiliyoruz. Hatta bazen fark etmeden biz bile günlük hayatımızda şiirler yazıyoruz: günlüğümüze, okul defterimize, telefonumuzun notlar kısmına… Durun, tam da sırası gelmişken geçen yazdığım bir deneme ola-

Pardon arkadaşlar, bildirimleri kapatmayı unutmuşum. Ne bu? Aaa bir arkadaşımdan mesaj gelmiş:

Teşekkürler Barış bilgiler için,

Aydınlattı beni sesin,

Geçelim artık geçmişi,

Neden okuruz biz bu şiiri?

Evet ben de tam olarak oraya geliyordum Fikretciğim. Biraz sabırlı mı olsak acaba? En iyisi hazır bu kadar şiirden konuşmuşken ben de Fikret’e kendi dizelerimi yazayım. Biraz mola verelim, sonra geri gelelim.

Arkadaşlar… Durun hemen şu son kelimeyi de bulayım… Sonra hemen geliyorum.

Hah, evet… Güzel karşılık verdim bence. Duymak ister misiniz? Neyse, zaten istemeseniz de okuyacağım:

Teşekkürler Fikret mesajın için,

Sabret bak her şey senin için.

Şiir olmasaydı yazacaktın bana “n’aber”

Şimdi dizeyle geliyorsun, ne güzel bir haber!

Evet ciddiyete geri dönersek, neden şiir okuyoruz? Her şiire, esasında insanın kendi içine yaptığı bir yolculuk olarak bakabiliriz arkadaşlar. Dolayısıyla, onları okumamızın ardındaki en önemli motivasyonlardan birisi kendi benliğimizi keşfetmektir. Zira psikanalist Jacques Lacan’ın “ayna evresi” kavramında insan, kendi yansımasıyla karşılaştığında benliğini tanımaya başladığından bahseder. Şiir de benzer biçimde bir ayna işlevi görüyor diyebiliriz bu durumda. Satırlarda kendimizi tanıyor, eksiklerimizi görüyor ve bu sayede bütünlüğümüzü yeniden kurma şansı buluyoruz. Dolayısıyla şairin kelimeleri, yazıldığından daha farklı; apayrı anlamlarla eşleşebiliyor zihnimizde.

Singapur’daki Nanyang Technology Üniversitesi’nden araştırmacılar Giulio Gabrieli ve Gianluca Esposito’nun çalışması da bunu destekler nitelikte. Şiir okumanın, insanlardaki empati kabiliyetini artırdığını gözlemlemişler. Şiir de, tıpkı kurgusal hikayeler gibi, hayata bir başkasının gözünden bakmamızı sağlıyor. Hatta, bu durumun doğuştan daha az empatik olan bireylerde özellikle etkili olduğunu fark etmişler. Yani şiir, yalnızca estetik bir keyif değil; aynı zamanda insanın kendi benliğini tanıdığı, duygusal zekasını geliştirdiği bir deneyim. İşte bu yüzden yalnızca bir okuma eylemi değil, bir tür içsel ayna olarak görebiliriz.

Mesela hepimizin gençlik yıllarında bir defteri olmuştur. O herkesten köşe bucak sakladığımız, biri bulup okursa ne yaparız diye düşündüğümüz defter var ya, ondan bahsediyorum. İçine gizlice yazdığımız mısralar, belki kopyaladığımız dizeler, belki kendi duygularımızdan doğan acemice satırlar… O defter, aslında kendimizle ilk karşılaşma anlarımızdan biridir. Yıllar sonra açıp baktığımızda fark ederiz:

Aslında şiir, bize kendimizi saklamış. Biz büyüdükçe, o satırların da anlamı büyümüş. Mesela 1935 yılında doğan Mary Oliver, çocukluğunu pastorel bir yer olan Maple Heights, Ohio’da geçirmiş ve 14 yaşında defterine şiirler yazmaya başlamıştı.

Henüz gencecik biriyken uzun yürüyüşlere çıkar, evinin yakınındaki ormanda saatler geçirir, doğaya dair gözlemlerini not ederdi. Zorlu bir ev hayatı olması maalesef bunun başlıca nedenlerindendi. Fakat bu hüzünlü sebep, onun için hem doğayı anlamanın hem de kendini keşfetmenin yolu olmuş. Henüz 17 yaşındayken Pulitzer ödüllü şair Edna St. Vincent Millay’ın evine gidip kütüphanesindeki belgeleri düzenleyen Oliver, bu sayede hem edebiyatla bağını güçlendirmiş, hem de şiiri gündelik yaşamının ayrılmaz bir parçası haline getirmişti. Doğayla yıllar boyunca kurduğu bağ ve bu erken deneyimlerinin oluşturduğu sanatçı kimliği, ona yalnızca 1984 Pulitzer Ödülü’nü değil, 1992 National Book Award’u kazandırdı. Oliver şiirlerinde doğa ile manevi dünya arasındaki bağı sıklıkla ele almıştı. Hatta bu nedenle olacak, etkilendiği ve ilham aldığı şairler arasında Mevlana’yı da geçiriyor kendisi…

Onun eserlerini okuduğumuzda yaşamından biriktirdiklerini hemen fark edebiliyoruz. Dizeleri bize geçirdiği çocukluğun en saf, en doğal duygularını ve izlenimlerini getiriyor. Bu sayede ruha dokunan bir derinliğe kendimizi bırakıyor; Mary Oliver’ın anılarında kendi çocukluğumuzun yankılarını da duyabiliyoruz. Örneğin Yaz Günü isimli şiirinde doğayı şu şekilde ele almış:

Sonunu da şu şekilde bitirir:

“Söyle bana, başka ne yapmalıydım?

Her şey sonunda ve çok erken ölmez mi? Söyle bana, bir kez yaşanacak bu çılgın ve kıymetli hayatınla ne yapmayı planlıyorsun?”

Bu kısa şiirde; bir çocuğun hayata karşı duyduğu tükenmez merakı, onu anlamlandırma çabasını, etrafındaki her canlıyı dikkatlice gözlemlemesini ve kendi geleceği üzerine düşünme olgunluğuna erişmesini tüm benliğimizle hissedebiliyoruz. Garip şekilde hem yazarın anılarına ortak oluyor hem de kendi geçmişimize, iç dünyamıza bir yolculuk yapıyoruz.

Şiir yaşadıklarımız kadar yaşamadıklarımızı da anlatıyor. Adeta bir kapı gibi; açıyor ve hiç tanımadığımız, bilmediğimiz bir yere adım atıyoruz. Gözümüzün önünde rengarenk bir şehir belirir; deniziyle, sokaklarıyla, rüzgarıyla… Ya da şair “Ayışığı renginde kar” der, yolumuz o karlı ormana hiç düşmese bile zihnimizde canlandırırız. Böylece başkalarının hayalleri de bizim zihnimize eklenir. Psikolog Keith Oatley, edebiyat ve şiirin aslında “simülasyon” işlevi gördüğünü söylüyor. Yani biz roman ya da şiir okurken, hiç yaşamadığımız deneyimleri zihnimizde simüle ediyoruz. Böylece empati kuruyor ve yeni duygular deneyimliyoruz. Sadece kendi hayatımızın sınırlarında kalmıyoruz, çünkü okudukça hayal gücümüz genişliyor. Yani şiir, bizi yaratıcı kılıyor arkadaşlar. Bu yüzden şiir okumak, yalnızca duygusal değil, zihinsel bir genişlemedir de... Akıllıca kurulmuş imgeler, bize yeni ihtimaller gösteriyor.

Şiir, sadece yazılı olan kelimelerden ibaret değildir elbet. Sözcüklerin arasındaki boşluklar da anlam taşır. Bir dizeyi okuduğumuzda, yazılı olmayanı da bir o kadar okuruz yani. Şair sustuğu yerleri bize tamamlatır. Bu yüzden şiir, tek yönlü bir anlatım değil; okuyucu ile şair arasında kurulan sessiz bir diyalogtur sanki... Alman edebiyat bilgini Wolfang Iser, edebi bir eserin metnin hem yazılı hem de yazısız kısımlarından oluştuğunu söyler. Ona göre okuyucular boşlukları farklı şekilde doldurur ve her yorumlama metne yeni bir anlam kazandırır. Yani şiirin gücü, söylenmeyenle söylenenin birlikte yarattığı bu çağrışım gücünde yatıyor olabilir.

Mesela Murathan Mungan şöyle başlar bir şiirine:

“Bazı geceler, bazı insanlar, bazı yerlerde sahiden karşılaşırlar.” der.

Sonra ekler:

“Bazı insanlar, bazı aşklar, bazı şarkılar bu yüzden unutulmazlar.”

Anlatmak istediğini bu kadarla anlatmış Mungan. Kim bilir bu dizeleri yazarken neleri ya da kimleri düşünmüştü? Ya da siz, bu dizeleri duyunca hangi insanları, aşkları, şarkıları ya da yaşanmışlıklara gittiniz?

Şair aslında sadece yol gösteriyor. Bir işaret bırakıyor, ama o yoldan yürüyen biz oluyoruz. Ve belki de şiirin en güzel yanı, bizimle birlikte değişmesi… Bizimle nefes alan, canlanan bir edebiyat türü. Kendimizi, başkalarını ve hayatı, her seferinde yeniden anlamlandırabilmek için okuyoruz onu. Şiir, hayatın en sıradan anına bile büyü katabilen gizli bir anahtar gibi, tekdüzeliğin ve unutmanın panzehiri oluyor.