Neden Yalan Söyleriz?

Sevgili dinleyiciler bu bölüme bir şarkıyla değil, bir deneyle başlamak istiyorum. Şu an karşımda 10 kişi olduğunu varsayalım. Sizlerle beraber bu 10 kişiye 10 soruluk bir matematik testi yapacağız. Doğru çözdükleri soru başına da 10 Dolar vereceğiz.

Herkes sorularının cevaplarını kontrol edecek ve doğru cevap sayısını bize söyleyecek. Sonra kağıtları herkesin gözünün önünde imha makinesine atıp parçalayacağız.

Bölüm boyunca bize eşlik edecek bu ikaz sesiyle de birazdan sizi tanıştıracağım. Hadi başlayalım. Süremiiizzzz: 10 dakika

Tabii bizim 10 dakika bekleyecek zamanımız yok. Hemen konuya giriyorum öyleyse.

Neden bu kontrolleri biz yapmıyoruz da cevapları başka kişilerden alıyoruz diye sorabilirsiniz pek tabii. Çünkü bu yaptığımız bir güven testi. Başka bir deyişle de yalan testi olduğunu söyleyebiliriz. Bugün neden yalan söylediğimiz üzerine konuşacağız arkadaşlar. Yalanın neden hayatımızda bu kadar büyük bir yeri olduğu hakkında kafamızı yoracağız. Hatta bir dönem Yalan Rüzgarı dizisinin niye o kadar çok popüler olduğunu bile sorgulayacağız. Bunca entrikayı neden yüzlerce bölüm izledik, hepsi bir bir ortaya çıkacak bugün!

Üçüncüsü şakaydı tabii ki arkadaşlar. Butonumuzu denemek için yaptım. Şakam aynı zamanda bir yalan olduğu için butonumuz bunu derhal yüzümüze vurdu. Bu buton bölüm boyunca bizim yalanlarımızı tek tek ifşa edecek. Yalnız biraz tuhaf bir buton bu duyduğunuz üzere… Şakayla yalan arasındaki farkı ayırt edemiyor.

Hmmm… Hayatımızda gerçekten böyle bir buton olsaydı nasıl olurdu acaba? Biz de bu durumu inceleyeceğiz zaten… Gelin sevgili butonumuzu da yanımıza alalım ve şu deneyin sonuçlarına bir bakalım. Çünkü başta butonumuzun da yüzümüze vurduğu gibi, biz bu kağıtları imha etmedik.

Eveet, sonuçların hepsi önümüzde. Peki sizce kaç kişi doğru çözdüğü soru sayısı hakkında dürüst davrandı? 10 mu?

9 mu?

5 mi?

Üç! Evet, sadece üç kişi doğru çözdüğü soru sayısı hakkında dürüst davrandı. Kalan 7 kişinin hepsi yalan söyledi. Ve öyle “10 sorunun 10’unu da bildim, hemen verin benim 100 Dolarımı” demediler. 60 Dolar’da kaldılar. Mesela deneklerimizden Ali’ye soralım:

Ali sadece 4 soruyu doğru çözmesine rağmen 6 dedi. 9 da diyebilirdi öyle değil mi? Ama o, tıpkı yalan söyleyen diğer 6 kişi gibi hesaplı ve makul bir yalan söyledi. Çünkü hem imajını korumak hem de yalan söylemezse kazanamayacağı ekstra 30 Dolar’ın peşine düştü.

Pardon 20…

Bu yaptığımız Dan Ariely’nin, Matriks deneyi olarak biliniyor. Tabii 10 değil, tam 40 bin öğrenci üstünde yapıldığı ifade edilmiş. Deneye katılanların %70’i, 4 soruya doğru cevap verdiği halde 6 soru çözdüğünü söylemiş. Bir de 2 soruya doğru cevap verip, 10 soru çözdüğünü söyleyenler var ki onların sayısı sadece 20! Yani 40 bin kişinin sadece %0.05’i büyük, gerçekçi olmayan bir yalan söylüyor. Geriye kalan çoğunluk, makul seviyede yalan söylemeyi tercih ediyor. Aynı zamanda bu deneyde başkasının ahlaki olmayan davranışlarının bizim hile yapma davranışımızı nasıl etkilediğine de bakılmış. Bir öğrenci, deneyin ilk saniyelerinde tüm soruları doğru çözdüğünü söyleyip, tam parayı alıp çıkacakken; bunu gören diğer öğrenciler de hemen aynısını yapmaya başlamışlar. Yani yaptıkları davranışın ahlaki olup olmadığından çok başkaları tarafından da yapılıp yapılmadığına dikkat etmişler. Ayrıca bu deneyde, ufak tefek yalanların daha çok söylendiği ve görünür olduğunda da yayıldığı gözlemlenmiş.

Nörolojik açıdan bu durumu şöyle açıklayabiliriz: Yalan söylemekten alınan fayda arttıkça beyin bu duruma adapte oluyor. Üstüne yalan söyleyen kişi de bu durumdan haz almaya başlarsa, beyin buna alışıyor ve yalan söylemeye dair negatif duygu nötrleniyor. Peki insanlar bunu çoğunlukla neden yapıyor? Mesela siz günlük hayatınızda hangi durumlarda yalan söylüyorsunuz? Hiç düşündünüz mü bunun üzerine? Bakın yine yapılan araştırmaların ortak noktası gösteriyor ki; insanlar çoğunlukla istediğini elde etmek, istenmeyen sonuçlardan kaçınmak, takdir toplamak, imajını korumak, özel hayatını saklı tutmak, başkalarını manipüle etmek veya geçiştirmek için yalan söylüyor. Peki bunu nasıl anlıyoruz? Gelin sizinle Ali’yi inceleyelim. Onu yalan söylerken gözlemleyelim birlikte. Öncelikle onu bir yalan makinesine bağlayacağız ve yalan söylediği anda vücudunun verdiği tepkilere bakacağız. Kısacası yalanın fizyolojisini inceleyeceğiz.

Şimdi de Ali inancını değiştirerek çelişkiyi ortadan kaldırdı. E hadi gelin üçüncü yola bakalım.

Barış: Ali, neden zararlı olduğunu bildiğin halde günde 3 paket jelibon yiyorsun?

Ali: Jelibonun içinde 15 farklı aminoasit olduğu için vücudun mikroplara karşı dayanıklı hale gelmesini sağlıyor. Öyle sağlıksız falan değil yani.

Gördüğünüz gibi Ali yeni bilgiler edinerek çelişkiyi ortadan kaldırdı. Geriye kaldı bir. Hemen son da yolu öğrenelim.

Barış: Ali, neden zararlı olduğunu bildiğin halde günde 3 paket jelibon yiyorsun?

Ali: O kadar önemli bir şey değil, bazı günler yemiyorum hatta.

Şimdi de Ali bu durumu yok saymaya çalışarak, ortada bir çelişki olmadığına ikna etti kendini.

Evet, Ali’nin inanç ve eylemleri arasındaki çelişkiyi ortadan kaldırmak için kendini kandırma yollarını hep birlikte inceledik. Peki insan neden bunu yapar? Neden kendine yalan söyler? Bazen kendini avutma ihtiyacı hissettiğinde, bazen başarısız olduğunda, bazen çok emek verip karşılık alamadığında, bazense kendi davranışlarına kendi bile inanamadığında yapar bunu. Ama şüphesiz hepsinin temelinde kendi davranışlarının sorumluluğundan ve sonuçlarından kaçmak yatıyor. Yani gerçeklerden, hakikatten saklanma refleksi var burada.

Bunu yapmadan yaşayabilmek çok zor, farkındayım. Ama imkansız değil diye düşünüyorum. Etrafımıza, en çok da kendimize söylediğimiz yalanlardan kurtulmak için; eylemlerimiz ve düşüncelerimiz üzerine düşünmek gerekiyor sadece. Arzularımızı, isteklerimizi, yeteneklerimizi ve zaaflarımızı fark etmeye çalıştığımızda kendimizle ilgili gerçekçi aksiyonlar almayı kabul edebilir, yalansız bir hayat yaşamaya başlayabiliriz. Hepinize yalanın sadece dizilerde söylendiği bir yaşam diliyorum.