Sanat Hırsızlığı ve Ünlü Soygunlar

Oo selam arkadaşlar, hoşgeldiniz. İyi ki geldiniz ya müze gezerken yalnız olmayacağım…

Bu arada size bir sorum var. Müze gezmek için en uygun saat ne sizce? Şahsen ben özellikle büyük müzelere sabah erken saatlerde gitmeyi tercih ediyorum. Böylelikle kalabalık olmadan rahat rahat eserleri inceleyebiliyorum.

Ama Louvre Müzesi bu saatte bile yoğun olabiliyor tabi… Hele ki Mona Lisa’nın önü…

Fakat ben bugün Fransız Kraliyet Mücevherlerinin sergilendiği taraftayım.

N’oluyor ya, bir karışıklık mı var orada?

sosyal statüyü göstermenin en kestirme yollarından biridir diyebiliriz mesela. Zira Pierre Bourdieu’ya göre genellikle yüksek kültürel ve ekonomik sermaye düzeyine sahiptir bu kişiler. Bu sebeple sanat zevkleri ve koleksiyonlarında yer alan parçalar; sadece kişiliklerini değil, eğitim düzeylerini, entelektüellik seviyelerini ve dünyaya bakışlarını da yansıtır ve ait oldukları sosyal sınıfları gösterir. Dolayısıyla sanat koleksiyonerliğinin bazı durumlarda prestij kazanma ve sınıf atlama aracı olarak kullanılabileceğini de söyleyebiliriz.

Zevk ve estetik tatmin de bu işin olmazsa olmazlarından tabii. Bir eserin güzelliği ve estetik değeri, ona sahip olma isteğinin temel itici güçlerinden biri hatta. Görsel haz, sanat eserleriyle kurulan ilişkiyi besleyerek bireyin “o eserin sahibi olma” arzusunu pekiştiriyor. Koleksiyoncu, koleksiyonuna dahil ettiği her yeni sanat eseriyle, yaşamına güzellik ve anlam kattığını hissediyor yani.

Sanat koleksiyonculuğu, bazen ölümsüzlük arzusuyla da ilişkilendirilebiliyor arkadaşlar. Psikolojide, sahip olduğumuz nesnelerin benliğimizin bir uzantısı haline geldiği kabul ediliyor ve “extended self” yani “genişletilmiş benlik” olarak adlandırılıyor bu durum. Bir sanat eserine sahip olduğumuzda o eser, artık sadece bir nesne değil, bizim bir parçamız haline geliyor yani. Dolayısıyla koleksiyonerler biriktirdikleri bu eserleri, kendileri öldükten sonra bile yaşayacak bir uzantıları gibi görebiliyorlar. Uzmanlar bunun, bilinçaltındaki ölümsüzlük isteğinin bir yansıması olarak kabul edilebileceğini belirtiyorlar.

Koleksiyonerlik genellikle sağlıklı ve tatmin edici bir hobi olarak görülüyor. Zira kişinin anlam ve tamamlama arayışı ile kimlik inşasına yardımcı olduğu düşünülüyor bu hobinin. Fakat sahip olma ve biriktirme dürtüsü, bu bahsettiğim sağlıklı ve yaratıcı kanallardan saptığında, bireyin yaşamını felç eden patolojik bir duruma dönüşebiliyor maalesef. “Hoarding Disorder” yani “İstifleme Bozukluğu” olarak adlandırılan bu durum, DSM-5'te yer alan bir psikiyatrik tanı aynı zamanda.

Bu kontrolsüz biriktirme arzusu, bir saplantıya dönüşebiliyor ve bu da kişiyi yasa dışı işler dahi yapmaya yönlendirebiliyor bazen maalesef. Mesela Stéphane Breitwieser’ın 1995-2001 yılları arasında yaptığı soygunlar, bu saplatının ne kadar tehlikeli boyutlara ulaşabileceğinin en büyük kanıtı bence. Gelin yakından bakalım bu hikayeye.

Stéphane Breitwieser oldukça ilginç bir hırsız. Kendisi sanatsever bir ailede yetişmiş. Sanat eserleri, müzeler ve galeriler hakkında oldukça bilgili biri. Dolayısıyla soygun yöntemleri de alışılmışın biraz dışında. Elinde silah, yüzünde maske yok mesela. Aksine her zaman oldukça şık ve temiz kıyafetler giyip gitmiş hırsızlık yapacağı müzelere. Bu sayede de ziyaretçilerin arasına rahatlıkla karışabilmiş. Yani onun soygun yöntemi kaba kuvvet değil, “görünmezlik” olmuş. Soygunları için her zaman müzelerin en savunmasız olduğu saatleri seçmiş; güvenlik personelinin azaldığı ve ziyaretçi kalabalığının seyrekleştiği öğle saatlerini… Ayrıca Louvre gibi dünyaca ünlü müzeler yerine genellikle güvenliğin zayıf olan, küçük ve bölgesel müzeleri tercih etmiş. Stephane etrafta kimsenin olmadığı bir anda gözüne kestirdiği sanat eserine sakince yaklaşıyor, yanında getirdiği ufak çakısıyla cam vitrinlerin panellerini bir arada tutan silikon dolguyu incecik keserek açıyor ve vitrinin içine elini sokup eserleri kolayca alabiliyormuş arkadaşlar. Tabloları da aynı şekilde çakısıyla çerçevesinden ayırıp resmi paltosunun altına saklayarak olay yerinden ayrılıyormuş. O bunları yaparken kız arkadaşı ve suç ortağı Anne-Catherine Kleinklaus da gözcülük yapıyormuş kendisine. Olur da birinin yaklaştığını görürse hafifçe öksürerek uyarıyormuş Stephane’ı.

Bu şekilde soygunlarına devam eden ikili tam 6 yıl boyunca Avrupa’nın pek çok kentindeki 172 müzeden, 239'dan fazla eser çalmışlar. Stephane bunların hiçbirini satmamış. Zira onun amacı para kazanmak olmamış hiçbir zaman. Çaldığı eserlerin her birini, annesiyle birlikte yaşadığı evin tavan arasında saklamış. Adeta küçük bir müze yaratmış diyebiliriz yani.

Son olarak Kasım 2001'de İsviçre'nin Luzern kentindeki Richard Wagner Müzesi'nde dünyada sadece üç örneği bulunan, ~~1584 tarihli~~ nadir bir borazanı çalmaya çalışırken güvenlik görevlisine yakalanmış. İlk anda kaçmayı başarsa da 2 gün sonra aynı müzeye yarım kalan işini tamamlamak için geri döndüğünde yakayı ele vermiş.

Hikayenin daha da ilginç ve üzücü kısmıysa bundan sonra başlıyor aslında. Zira oğlunun yakalandığı haberini alan annesi panik içinde, Stephane’in yıllar boyunca tavan arasında biriktirdiği paha biçilmez koleksiyonu yok etmiş arkadaşlar.

Tabloların bir kısmını makasla kesmiş, bir kısmını çöp öğütücüsünden geçirmiş, bir kısmını da yakmış. Vazolar, mücevherler ve heykeller de dahil olmak üzere 100'den fazla objeyi de

Rhône-Ren Kanalı'na atmış. Daha sonra yapılan kurtarma çalışmalarıyla kanaldan 100'den fazla parça çıkarılsa da en az 60 başyapıt; aralarında Cranach, Brueghel ve Boucher'nin eserlerinin de bulunduğu paha biçilmez tablolar sonsuza dek yok olmuş.

Bölümün başlarında bahsettiğimiz bazı soygunlarda olduğu gibi, çalınan bazı sanat eserlerinin bulunup yerine geri koyulabilmesi mümkün olmuş olsa da, bir kısmı da böyle yok olup gitmiş maalesef.

Hatta bunu vurgulamak adına, Isabella Gardner Müzesinden çalınan eserlerin yeri halen korunuyor bugün. Resimlerin kendileri yok ama boş çerçeveleri duvarda asılı… Bu kararın müzenin kurucusu Isabella Garner’ın “hiçbir eserin yerinin değiştirilmemesi” vasiyetinden yola çıkılarak alındığı söylense de farklı mesajlar da iletiyor bu boş çerçeveler bize. Hem kayıp eserler ve onların umutla beklenen geri dönüşleri için bir simge, hem de ortak kültürel kaybın görselleştirilmesi, somut bir ifadesi diyebiliriz onlar için.

“Peki 19 Ekimde Louvre’dan çalınan mücevherlere ne oldu?” konusuna dönecek olursak; bugün itibariyle soygunu yapan kişiler ve bu kişilerin motivasyonlarına dair somut bir veri yok elimizde. Fakat Paris Savcısı Laure Beccuau iki ihtimal üzerinde durduklarını açıkladı. İlki, bu mücevherlerin sapkın bir koleksiyonerin talimatı doğrultusunda çalınmış olabileceği. Ki bu iyi olan olasılık. Zira bu durumda mücevherlerin zarar görmeden geri alınma olasılığı yüksek. Diğer ihtimalse, bu soygunun yalnızca mücevherlerin maddi değeri için yapılmış olması. Bu durumda hırsızların çaldıkları takıları bütün halinde satmaları mümkün olmadığı için parçalara ayırıp değerli taşları bu şekilde elden çıkarabilirler. Bu durumda çalınan mücevherlerin bütün olarak ele geçirilmesiyse pek mümkün değil haliyle…

Bugün anlattığım tüm bu hikayeler bize gösteriyor ki; sanat eserlerinin çalınması yalnızca bir nesnenin yerinden alınması değil hiçbir zaman. Sanat hırsızlığı insanlık tarihinin bir kısmının karartılması, ortak hatıramızdan, kolektif kültürümüzden bir parçanın koparılması demek aslında. Zira bir eserin kaybolmasıyla sadece estetik bir obje eksilmez hayatımızdan; sanatçının emeği, hikayesi, o eserin bize anlattıkları ve verdiği ilhamlar da yok olur.

Bu yüzden sanatı korumak; sanatçıya duyduğumuz saygının bir ifadesi esasında. Geçmişimize sahip çıkma sorumluluğumuzun yanında bu, gelecek kuşaklara karşı da sorumluluğumuz. Çünkü sanat bir köprüdür arkadaşlar. Geçmişle geleceği birbirine bağlayan görünmez bir köprü…