İnsanlığın İlk Teknolojisi

Şu an üzerinizde insanlığın en eski icatlarından biri var, yani umuyorum vardır Siz onu bugün bir kere bile düşünmediniz. Ama o bilgisayarların temelini atmış bir şey. Modern kimyayı o doğurmuş. Üzerine yazdığınız kağıdı bile o mümkün kılmış. Ama artık o kadar her yerde ki, tüm bunlarla olan bağlantısını unutmuş gibiyiz.

Bugün onun hikayesini anlatacağım size ve bu hikaye 1900 yılında Girit adasında başlıyor.

Orada bir İngiliz arkeolog varmış, elinde fırça, toprağı dikkatle eşeliyormuş. Adı Arthur Evans.

Evans'ın Girit'e gelme hikayesi biraz hüzünlü aslında. Birkaç sene önce eşini kaybetmiş. Ve eşini kaybedince hayatındaki her şey ona anlamsız gelmeye başlamış. İngiltere'deki evi, yaptığı akademik çalışmalar filan hep boş gelmiş, hiçbirine dönecek hali yokmuş. Bir yıl boyunca İtalya'da, Zagreb'de filan amaçsızca dolaşmış. Sonra bir dağ evine kapanmış.

Baya dünyadan elini eteğini çekmek üzereymiş ki, ilgisini çekecek bir haber almış. Girit'te büyük bir kazı alanı keşfedildiğini duymuş.

Şimdi, Girit o dönemin arkeologları için hani neredeyse büyülü bir yer. Yunan mitolojisinin beşiği. Kral Minos'un Labirenti orada. İçinde boğa başlı dev canavar Minotor orada. Onu alt eden Theseus evet o orada, hani bir yumak iplik sayesinde labirentten kurtulmuştu.

Evans işte bu hikayelerle büyümüş. Ve şimdi mitolojide duyduğu bu dünyayı kendi elleriyle topraktan çıkarma şansı var. Ve gerçekten bu şansı orada bulmuş. Binden fazla odası olan, koridorları labirent gibi, devasa bir yapı çıkarmış topraktan. Buna "Minos'un Sarayı" demiş, Kral Minos'a ithafen. Medeniyete de "Minoslular" adını vermiş. Karşısında Babil ve Mısır kadar eski bir dünya duruyor. Binlerce kil tablet çıkmış sarayın içinden. Hiç görülmemiş sembollerle yazılı.

Evans bu tabletlere bakmış, bakmış, incelemiş, anlamaya çalışmış. Bir boğa kafası var, bir uzun boyunlu vazo var, bir de... bir dikdörtgen. İçinden çizgiler geçiyor, tepesinde sivri uçlar var. Bu ne olabilir ki?

"Herhalde bir kuledir" demiş. "Ya da bir saray olabilir." Sonra diğer sembollere geçmiş.

40 yıl boyunca bu konuda tahminler yapmaya devam etmiş. Ama cevabı bir türlü bulamamış. Evans'ın ömrü maalesef buna yetmemiş.

Ta ki 1952'de, ölümünden yıllar sonra, o "kule" dediği sembolün gerçek anlamı ortaya çıkmış. O sivri uçlar bir kulenin sivrilikleri filan değilmiş. Onlar bir kumaşın saçaklarıymış. O sembol de bir saray değilmiş, bir dokuma tezgahını temsil ediyormuş. Yani tekstili.

Bir önceki bölümüzde İpek Yolu'nu konuşmuştuk, hatırlarsınız belki. Ne demiştik? Kumaş, medeniyetin çok temel bir parçası. Ve Evans’ın bulduğu, yanlışlıkla saray zannettiği yer, aslında çağının en büyük tekstil fabrikalarından biriymiş. Ve Girit de öyle mitolojideki hikayelerde anlatılanlardan ibaret sadece savaşçıların olduğu bir şehir değil, yılda 60 ton yün işleyen, 80-100 bin koyunu olan bir tekstil süper gücüymüş. Ekonomisi tamamen kumaş üretimine ve ticaretine dayalıymış.

Ama işte tüm bunları Evans kaçırmış. Ondan sonra onlarca yıl boyunca diğer arkeologlar da kaçırmış. Ben bunu farklı türde bir körlük olarak düşünüyorum. Çinkü Theseus'un mitolojik ipliğini biliyorlar. Ama gerçek Minosluların iplikle dokuduğu binlerce ton kumaşı o sembollerde göremiyorlar.

Şimdi burada durup düşünmemiz lazım. Bir arkeolog, araştırdığı medeniyetin en temel gücünü nasıl ıskalayabilir?

Bilgisayar bilimcisi Mark Weiser'ın güzel bir sözü var. Diyor ki: "En derin teknolojiler, görünmez olanlardır. Kendilerini günlük hayatın dokusuna öyle bir örerler ki, ayırt edilemez hale gelirler."

Bir anda nasıl da "Teknoloji"ye çektim sizi değil mi? Bunun kumaşla ne alakası var?

Çok alakası var. "Teknoloji" ve "tekstil" kelimeleri aynı kökten geliyor arkadaşlar. Binlerce yıl önceki Hint-Avrupa dillerinde "teks" kökünden geliyor. Yani "dokumak"tan. Eski Yunanlılar için "techne" zanaat ve üretim bilgisi demek. O da dokumakla aynı anlama geliyor.

Hani biz Türkçe'de "computer"a bilgisayar, "skyscraper"a gökdelen diyoruz ya. Bu mantıkla "teknoloji"ye "dokuma bilimi" dememiz gerekirdi aslında.

Ama biz bu bağı unuttuk. Tekstili o kadar kanıksadık ki artık onu bir icat olarak bile görmüyoruz.

Peki bu nasıl oldu? Bilgisayarların temellerini atan, modern kimyayı doğuran, hatta "doğa" dediğimiz manzarayı bile baştan aşağı yeniden tasarlayan teknoloji kavramı, nasıl oldu da bu kadar görünmez hale geldi?

Bu bölümde bu soruyu aklımızda tutacağız. Doğal sandığımız bir düzenin aslında insan elleriyle nasıl oluştuğunu takip edeceğiz.

Evans'ın kule sandığı dokuma tezgahından bahsettik ya. Bu hatayı sadece Evans yapmamış aslında. Biz bir insanlık olarak, binlerce yıldır benzer bir yanılgının içindeyiz.

Düşünün. Okulda tarih öncesi dönemleri nasıl öğrendik? Yontma Taş Devri. Cilalı Taş Devri. Tunç Devri. Hep sert maddeler. Toprağın altında binlerce yıl bozulmadan bekleyebilen şeyler. Hep taş odaklı bir tarih.

Arkeologlar toprağı kazmışlar, karşılarına taş baltalar çıkmış, mızrak uçları çıkmış. Çünkü taş çürümüyor. Ama şunu soralım: O taşı sapa neyle bağladılar? İplerle, liflerle değil mi? Peki onları niye bulamıyoruz? Çünkü çoktan çürüyüp gittiler.

Biraz dramatize ediyorum tabii. Arkeologlar ipin kullanıldığını tahmin edebilmiş. Ama ellerinde malzeme olmayınca o tarafı araştıramamışlar.

Bununla ilgili çok taze bir keşiften bahsetmek istiyorum şimdi size. 2018’de yapılmış bu keşif. Fransa'nın güneyinde, Abri du Maras diye bir sığınakta. Bruce Hardy adında bir paleoantropolog mikroskobun başına geçmiş. 40-50 bin yıl kadar önce bir Neanderthal'in kullandığı küçücük bir taş aletin üstünde minicik bir kalıntıyı incelemiş.

Ve ne görmüş biliyor musunuz? Üç farklı lifin birbiri etrafında kusursuzca döndürüldüğü, üç katlı bir ip parçası. Çam ağacının iç kabuğundan yapılmış. "İlkel" dediğimiz Neandertaller bile doğadaki lifleri büküp ip yapmayı biliyormuş yani.

İp bize basit bir şey gibi geliyor olabilir. Ama düşünün bir saniye. İp olmasa ağ yapamazsınız. Balık tutamazsınız. Yay yapıp avlanamazsınız. Bebeğinizi göğsünüze bağlayıp taşıyamazsınız. Tekerlekle her şey değişti ya, hani en önemli icat diye geçiyor. İp tekerlekten önce bir tekerlek. İnsanlık doğayı sadece taşla değil, o çürüyüp giden incecik iplerle fethetmiş.

Ve bakın ip doğada öylece bulunabilen bir şey değil. İpi "icat" etmek lazım. Lifleri ayıklayıp, birleştirip, birbirine dolayarak güç vermek lazım. Yani niyet lazım. Emek lazım. Kolay mı öyle ip yapmak.

Peki o ipleri yapmak için lifleri nereden bulduk acaba?

İlk başlarda ağaç kabuklarından. Yabani ketenlerden. Başlarda bu yetmiş ama sonra, yaklaşık 12 bin yıl önce büyük bir kırılma yaşanmış. Neolitik Devrim. Avcı toplayıcılıktan tarıma ve hayvancılığa geçiş.

İnsanlık pamuk ve keten ekmeye başlamış. Ve bir de hayvanları kendi ihtiyaçları için değiştirmişler. Bugün bildiğimiz o bembeyaz, yumuşak yünlü koyunlar var ya? Onlar doğanın bize hazır verdiği canlılar değil aslında.

11 bin yıl önce Mezopotamya'nın dağlarındaki koyunları görsek tanıyamazdık bile. Kahverengi, sert tüylü, her bahar tüyleri öbek öbek dökülen yabani hayvanlardı onlar.

Neyse bakarken dikkatim dağıldı. Hayret bir şey.

Devam ediyorum. O dönemin insanları bir şeyi fark etmiş. Daha doğrusu bir şeye ihtiyaç duymuş. "Bize daha fazla lif lazım."

Ve başlamışlar bir tür genetik mühendisliği yapmaya. Tabii onlar buna "genetik mühendisliği" dememişler. Kesin olarak nasıl bir bilinçle yaptıklarını bilemeyiz. Ama tarihteki çoğu icat gibi, deneye yanıla bulmuşlar.

Sadece en yumuşak tüylü olanları çiftleştirmişler. Tüyleri dökülmeyenleri seçmişler. Binlerce yıl sürmüş bu süreç. Ve sonuçta: boynuzlar küçülmüş, boylar kısalmış, sert kıllar yerini bizim "yün" dediğimiz o bitmek bilmeyen liflere bırakmış.

Yani bugün "doğal" dediğimiz o koyun görüntüsü, binlerce yıllık bir tasarımın sonucu.

Tabii insanlık burada da durmamış. Lif yetmemiş. Ne yetiyor ki bize zaten? Bir de o liflere ruh katmak istemişiz.

Mesela Minosluların döneminde mor giymek herkesin harcı değilmiş. Neden? Çünkü o moru elde etmek için Akdeniz'deki binlerce Murex salyangozunu tek tek toplamanız, ezip kaynatmanız gerekiyormuş da ondan. Birkaç gram boya için binlerce saat emek harcamak gerekiyormuş. Tabiki giden binlerce canlıyı saymıyorum bile, saymak lazım ama. O yüzden mor, imparatorların rengiymiş. Öyle herkes moru bulamazmış. Mor demek, servet demekmiş.

Ta ki 1856 yılına kadar.

18 yaşında bir İngiliz genç var. William Henry Perkin. O dönem sıtma insanlığın en büyük katillerinden biri. Anadolu dahil birçok yerde 20. yüzyıla kadar salgınlar devam etmiş.

Sıtma için bir ilaç var aslında: kinin. Ama sadece Güney Amerika'da bulunan bir ağacın kabuğundan çıkıyor. Herkesi tedavi edecek kadar üretilemiyor.

Peki William var dedik ya, o ne yapmaya çalışıyor? Kömür katranı gibi ucuz bir hammaddeyle kinini sentetik olarak üretmeye. Haftalarca, aylarca deniyor bunu. Her seferinde aynı sonuçla karşılaşıyor. Masanın üzerinde sıtma ilacı yerine simsiyah, yapış yapış bir artık kalıyor.

Bir gün, yine başarısız olduktan sonra, o siyah artığı temizlemeye çalışıyor. Üstüne etanol döküyor. Ve bir şey fark ediyor. Siyahın içinden parlak bir mor sızıyor.

Yani farkında bile olmadan dünyanın ilk sentetik boyasını bulmuş. Adı: Mauveine.

Bu sentetik mor boya öyle bir moda furyası başlatmış ki. Erkek kravatlarından Kraliçe Victoria'nın elbiselerine kadar bütün İngiltere mora bürünmüş. Mosmor olmuş. Avrupa yeni sentetik boyalar üretmeye başlayınca, bugünün kimya endüstrisinin temelleri atılmış.

BASF'yi bilirsiniz mesela. Dünyanın en büyük kimya şirketlerinden biri. O da bir boya fabrikası olarak kurulmuş. Tekstil boyamak için kurulan o fabrikalar, sonra ilaç üretmeye başlamış. Sentetik gübreyi keşfetmiş. Plastikleri bulmuş. Adım adım modern hayatın büyük bir parçasını inşa etmiş.

Görüyor musunuz nereden nereye geldik. Bir Neanderthal'in büktüğü o incecik liften, Perkin'in laboratuvarındaki o mor çamura. Bunların hepsi de aynı şeye hizmet etmişler dikkat ederseniz. Bizim bu dünyayı kendi arzumuza göre değiştirmemize.

Ama bunu o kadar iyi yapmışız ki. Bugün giydiğimiz tişörtün binlerce yıllık bir mühendislik harikası olduğunu göremiyoruz. Hastalanınca içtiğimiz ilacın bir kumaş boyama tutkusundan doğduğunu bilmiyoruz. Her şey o kadar bol, o kadar yanı başımızda ki, görünmez hale gelmiş.

Taş devrinden başladık, sentetik boyalara geldik. Dönüşte dokuma tezgahlarının nasıl cebimizdeki telefonlara dönüştüğüne bakacağız. Ne alaka diyeceksiniz. Birazdan anlayacağız.

Perkin'in mor çamurundan bahsetmiştik. Tekstil sadece ilaçlarımızı ya da boyalarımızı icat ettirmemiş bize. O ipi biraz daha çekince bizi dijital dünyaya kadar bağlayacak.

Bilgisayarların sıfır ve birlerle çalıştığını artık hepimiz biliyoruz. Peki bu sıfır ve birler ne zaman icat edildi biliyor muyuz? Çoğumuzun aklına 20. yüzyıl geliyordur. Silikon Vadisi falan.

Ama işin aslı çok daha eskilere dayanıyor. Bugün bu videoyu izlediğiniz cihazların kalbindeki mantık, dokuma tezgahlarından çıkmış arkadaşlar.

Çünkü dokuma dediğimiz şey aslında çok basit bir karara dayanıyor. Bir iplik var, atkı deniyor. Bir de dikey iplikler var, bunlara da çözgü deniyor. Atkı ve çözgü. Asıl mesele şu: Atkı, çözgünün üstünden mi geçecek, altından mı?

Tek başına bu sorunun cevabının bir anlamı yok gibi. Bir iplik üstten geçse alttan geçse ne fark eder ki?

Ama bu küçük karar tekrar tekrar verilince, bir anda anlamlı bir şeye dönüşüyor. Desen oluşuyor. Doku oluşuyor. Dayanıklılık bile bu kararlara bağlı. Bir üst bir alt: düz dokuma. İki üst iki alt: tüvil. Dört üst bir alt: saten. Kare, kaz ayağı, balıksırtı, aklınıza gelebilecek tüm şeylerin mantığı aynı.

Yani dokuma, çok basit bir seçimin binlerce kez tekrar edilmesiyle ortaya çıkan bir sistem. Üst-alt, üst-alt. Var-yok. Bir-sıfır.

İnsanlık binlerce yıldır o ikili kodu tezgahlarında dokuyormuş da haberimiz yokmuş.

Bilgisayarın icadından sonra bu kod fark edilmiş zaten. Ve tekstille fark edilmiş. Bir-sıfır kararını biz insanlar elle mi verelim? Yoksa makineler otomatik mi versin bu kararı? Böyle bir geçiş yaşanmış.

19. yüzyılın başlarında, Fransa'da Joseph-Marie Jacquard adlı bir adam çıkıp demiş ki: "Her seferinde bir dokumacının tek tek uğraşmasına gerek yok."

Bak bak bak. Napmaya çalışıyor şimdi bu Jacquard? Dokuma tezgahını otomatiğe bağlamaya çalışıyor. Bunun için bir yöntem geliştirmiş: Delikli kartlar.

Tasarladığı sistem şöyle çalışıyor. Tezgaha bir kart takılıyor. Kartın üzerinde delikler var. Bir noktada delik varsa iplik yukarı kalkıyor. Delik yoksa aşağıda kalıyor. Delik var: bir. Delik yok: sıfır. Kart tezgaha ne yapacağını söylemiş oluyor.

Böylece ne oluyor. Tezgahın kendisi değişmiyor. Ama kartı değiştirdiğin anda çıkan kumaş tamamen değişiyor. Bir kartta çiçek desenleri var. Diğerinde geometrik şekiller var. Yani bir anlamda bu kartlar yazılımın atası diyebiliriz, Jacquard aslında tezgaha yazılım bir yüklemiş.

Ve bu her otomasyon geçişinde olduğu gibi çok radikal bir fikir. Çünkü burada ilk defa bir makineyle ona verilen talimatlar birbirinden ayrılıyor. Donanımla yazılımın ayrılması gibi. Yıllarca ustalık gerektiren bir iş, bir kart destesine indirgeniyor. Dokumacının deneyimiyle, göz kararıyla yaptığı bir şey, artık deliklerin yerini takip eden bir sisteme bırakılıyor.

Ve tabiki bu fikir burada kalmıyor. Aynı yüzyılda İngiltere'de Charles Babbage diye bir matematikçi var. Onun derdi kumaşlarla değil. Onun derdi hesap kitap.

O dönemde navigasyon ve mühendislik için kullanılan hesaplama tabloları çok hatalı çıkıyormuş. Küçük bir hata bir geminin rotasını tamamen değiştirebiliyormuş. İşte Babbage bu hesapları makineye nasıl akatrabileceğine kafa yormuş. Borç batağına girecek kadar bütün ömrünü böyle bir makineye adamış.

"Analitik Motor" demiş bu fikrine de. Ama böyle bir makineyi tasarlamak, o dönemin teknolojisi için inanılmaz zor. Mesele sadece hesap yapmak değil. Hangi adımın ne zaman yapılacağını da belirlemek gerekiyor.

İşte tam burada, Jacquard'a dönüyoruz. Onun delikli kartlarına.

Babbage ve onunla çalışan Ada Lovelace bu kartlardaki mantığı fark etmiş. Bu kartlar sadece iplikleri kontrol etmek için değil, bir makineye adım adım ne yapacağını söylemek için de kullanılabilir diye düşünmüşler.

Yani bir makineye "düşünmeyi" değil ama "sıralı bir şekilde hareket etmeyi" öğretebileceklerini anlamışlar.

Ada Lovelace bu arada ilk yazılımcı oalrak da geçer tarihte. Ve "Analitik Motor"la ilgili şunu söylüyor, diyor ki "tıpkı Jacquard tezgahının çiçekleri ve yaprakları dokuduğu gibi, Analitik Motor da cebirsel desenler dokuyor."

Yani bugün kullandığımız bilgisayarlar, en temeline inerseniz çok gelişmiş bir dokuma tezgahından çok da farklı bir şey değil. Farkında olmadan hala cebirsel desenler dokumaya devam ediyoruz.

Daha da ileri gidelim, nasılsa böyle şiirsel konuşmaya başladık, diyelim ki bugün bu videoyu bu sesi size ulaştıran dijital evren, aslında binlerce yıl önce bir dokumacının parmak uçlarında doğmuş.

Bilgisayardan, internetten de önce, bilginin iletilmesini de uzun süre kumaşa borçluyuz.

Kağıdı hep ayrı bir şey gibi düşünüyoruz. Ağaç geliyor aklımıza hemen. Ama hayır. Eskiden kağıt yoktu ki. Eskiden işlenmiş kumaşvardı. Avrupa'da yüzyıllar boyunca kağıt ağaçtan değil, keten ve pamuk kumaşlardan, yani eski kıyafetlerden üretiliyordu.

İnsanlar eskittikleri gömlekleri, çarşafları, bez parçalarını topluyorlardı. Parçalıyorlardı. Suyla karıştırıp hamur yapıyorlardı. İnce tabakalar halinde kurutuyorlardı. Birinin giydiği, terlediği, eskittiği kumaş, oluyordu sana kağıt, o kirli çamaşırlar üzerine düşünceler yazılan bir yüzeye dönüşüyordu.

O yüzden eski kağıtlar öyle nötr, beyaz bir şey değil. İçinde insanların hayatı var. Birinin düğününde giyilmiş, birinin yolculuğunda parçalanmış kumaşların lifleri var. Yaşanmışlık var o eski kağıtlarda.

Bilgiyi ürettik. Eski çamaşırlara yazdık. Peki onun yayılması deyince neyi düşünüyoruz. Matbaayı düşünüyoruz. Gutenberg, İbrahim Müteferrika. Ama matbaa makinesi tek başına yetmiyor. Üzerine basılacak yüzeyin de bol ve ucuz olması lazım.

Kağıt pahalıysa kitap basılamaz. Kağıt sınırlıysa bilgi yayılamaz. Matbaanın çalışabilmesi için arkasında muazzam bir lif ekonomisi olması gerekiyor. İşte sanayi devriminde bir kırılma yaşanmış bu konuda. Okuryazarlık artmış. Basılan kitap sayısı artmış. Ve ne kadar çok kitap basılırsa, o kadar çok kumaş gerekmiş. Bir noktadan sonra eski kıyafetler bu talebi karşılayamaz olmuş.

Yani bir hammadde krizi yaşanmış. Ve bu kriz insanları yeni bir şey bulmaya, icat etmeye zorlamış: Ağaçtan kağıt üretmek. Odunu liflerine ayırıp, tıpkı kumaşla yaptıkları gibi düz bir yüzey haline getirmek.

Başlarda Neanderthallerden bahsetmiştik. Ağaç kabuğundan yaptıkları iplerden. E ne oldu şimdi. Sanayi devrimine yeni hammadde ararken, elli bin yıl önceki mağara hayatımıza mı döndük?

Bütün bunlara rağmen, bugün tekstili bir teknoloji olarak anmıyoruz. Hatta o kadar görünmez olmuş ki, kültürümüze, dilimize bile sızmış, farkında değiliz.

Biriyle "bağ" kuruyoruz mesela. O bağ tehlikedeyse "pamuk ipliğine bağlı" diyoruz. Dikkatli olduğumuzda ilmek ilmek dokuyoruz. Kontrolü kaybettiğimizde ipin ucu kaçıyor. Yazılımlara "yama" uyguluyoruz. Uzaya "mekik"le çıkıyoruz. Bilgisayarda "ağ"a bağlanıyoruz. Biçilmiş kaftan. Kördüğüm.

"Metin" kelimesinin İngilizcesi "text" bile, Latince texere kökünden geliyor. Yani "dokumak"tan. Her ağzımızı açtığımızda, farkında olmadan birer tekstilci oluyoruz aslında.

O zaman hikayemizi bitirirken başa dönelim.

Arthur Evans’a. Girit'te devasa bir tekstil süper gücünün tam ortasında duruyormuş. Ama gözü sadece taştan saraylar ve kuleler aramış ya. Çünkü biz tarihi sert olandan, taş olandan ibaret sanmaya alışmışız.

Oysa medeniyet dediğimiz yapı, büyük ölçüde o çürüyüp giden incecik iplerin üzerine kurulmuş. O "yumuşak" teknolojinin üzerine.

Kıyafetlerimizle, teknolojimizle, dilimizle biz sürekli "dokunan" bir türüz. Dokundukça dokuyoruz. Umarım kendi hikayemizi, kendi metninizi dokurken en sağlam ipleri buluruz.